Zdrowie

Polacy tworzą trwałe bioprotezy zastawek serca. Inżynieria tkankowa i modyfikacje genetyczne pozwalają tak je przygotować, by reakcja zapalna związana z wszczepieniem była jak najmniejsza. Dzięki temu w przyszłości będzie można lepiej pomóc m.in. dzieciom chorym na serce i dorastającym pacjentom. Jak długo trzeba będzie czekać na komercjalizację tak obiecujących wyników badań?

Jak wyjaśnił dr Piotr Wilczek z Fundacji Rozwoju Kardiochirurgii w Zabrzu, zastawkowe protezy serca są szczególnie potrzebne dzieciom, dla których brakuje dawców. Na jednej operacji się nie kończy, ponieważ wraz ze wzrostem organizmu i zachodzącymi w nim zmianami wcześniej wszczepione zastawki po kilku latach przestają prawidłowo funkcjonować. Problem degradacji i utraty funkcji bioprotez zastawkowych dotyczy też innych grup pacjentów.

Stała dysproporcja pomiędzy liczbą dawców a potencjalnych biorców jest istotnym ograniczeniem wpływającym na wykorzystanie tkanek ludzkich. Tu z pomocą przychodzi inżynieria tkankowa. Chodzi o to, by tak przygotować tkanki odzwierzęce, żeby podjęły odpowiednie funkcje w organizmie człowieka i nie zostały odrzucone.

KOMÓRKI LUDZKIE NA RUSZTOWANIU ZWIERZĘCYM

W latach 2010-2013 trwał projekt „Zwierzęta transgeniczne” pod kierownictwem dr Piotra Wilczka. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju przeznaczyło 3,5 miliona na badania, w których zwierzęta genetycznie zmodyfikowane pomagały uczonym poszukiwać najlepszych materiałów dla ratowania ludzkiego życia.

Dr Wilczek prowadził wcześniej projekt badawczy „Nowe metody przygotowania zastawek biologicznych”. Opracował w nim sposoby na usuwanie komórek z materiału zwierzęcego i nahodowywanie na tak przygotowaną odzwierzęcą „matrycę” komórek własnych pacjenta. W ten sposób powstawała zastawka gotowa do przeszczepu. Na te prace NCBR przeznaczyło 1,5 mln złotych.

Likwidacja komórek metodami enzymatycznymi i chemicznymi powoduje wprawdzie usunięcie większości z nich, ale niesie również ryzyko, że niektóre komórki lub ich reszty pozostaną, stanowiąc źródło antygenów. Stymulują one reakcję immunologiczną organizmu ludzkiego i źle wpływają na trwałość zastawek.

Dlatego kolejny projekt poszedł o krok dalej. Tu bezpieczną matrycę dla pacjenta stworzono z tkanek zwierząt genetycznie modyfikowanych. Były im usuwane najbardziej newralgiczne antygeny, na które może reagować organizm człowieka. Taka zastawka mogłaby być bardziej bezpieczna, a reakcja zapalna związana z wszczepieniem – jak najmniejsza.

Takie badania to próba odejścia od „ślepej ścieżki”, jaką okazały się próby wyhodowania zwierząt do ksenoprzeszczepów, czyli do transplantacji tkanek pochodzących od przedstawicieli jednego gatunku do tkanek osobników innego gatunku. Dr Wilczek tłumaczy, że wśród uczonych pojawia się coraz więcej sceptycznych głosów. Uważają oni, że nie sposób tak zmodyfikować u zwierząt dużych narządów, jak serce, płuca czy wątroba, żeby w całości nadawały się do przeszczepienia ludziom. Jest tam bowiem zbyt wiele antygenów, które są różne od naszych.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku modyfikacji zastawek serca. Taka tkanka może być bezpieczniejsza od tej, która nie podlega modyfikacji.

Jak daleko jest od tego stwierdzenia do komercjalizacji wyników polskich badań?

PRZETARTE SZLAKI, ALE DROGA DALEKA

Poszukiwanie nowych metod tworzenia bioprotez zastawek serca zaczęło się od badań podstawowych, laboratoryjnych. Pierwszy etap eksperymentów na zwierzętach to opisane w projekcie badania bezpieczeństwa. Kolejne trzy lata zajmą dalsze etapy badań – funkcjonalne testy bioprotez. Jeśli wszystko dobrze pójdzie, odbędą się pierwsze próby kliniczne. Zwykle w podobnych przypadkach dopuszcza się do wszczepienia około 5 zastawek. Jeśli ta niewielka grupa pacjentów pozytywnie przejdzie próby kliniczne, grupa zostaje zwiększona.

Ostatnia rzecz, z którą jest największy problem, to pełna komercjalizacja nowego typu zastawek. Zanim powstanie firma produkująca owe zastawki i rozprowadzająca je po klinikach, należy przejść cały etap certyfikacji i akredytacji produktu. To, jak stwierdza dr Wilczek, biurokratyczna i bardzo kosztowna ścieżka.

Mimo to badacze, którzy przeszli już kolejny etap tej długiej drogi, są dobrej myśli. Polskie badania wpisują się w nurt prac prowadzonych na całym świecie, a jednocześnie są wyjątkowe – rozwijają ścieżkę, której jeszcze nikt w świecie naukowym nie próbował.

„Projekty B+R zawsze zawierają element ryzyka, że koncepcja się nie sprawdzi. Jak dotąd nam się udaje i dlatego będziemy kontynuować badania. Rozpoczniemy próby kliniczne. Postaramy się znaleźć dla nich finansowanie z NCBR oraz ze środków unijnych, jakie trafią do sektora nauki po roku 2014. Staramy się, żeby po latach prac pacjenci odnieśli korzyści z naszych badań” – deklaruje dr Wilczek.

Od 40 do 60 proc. osób po 40. roku życia jest zaatakowanych przez nużeńce – niewielkie pajęczaki z rzędu roztoczy. Mogą one wywołać u ludzi chorobę skóry zwaną demodekozą. Świadomość problemu wśród lekarzy i w społeczeństwie jest jednak mała.

Choć inwazja nużeńca nie daje czasem żadnych lub skąpe objawy, to potencjalnie demodekoza (inaczej: nużyca – przyp. PAP) może być uciążliwa i groźna – przestrzegł parazytolog prof. Krzysztof Solarz ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego (ŚUM) w Katowicach.

Nużeniec ludzki (Demodex folliculorum) występuje w rejonie głowy, w torebkach włosów i gruczołach łojowych, gdzie składa jaja, pozostawia swoje odchody i wylinki, czyli powłoki zrzucane podczas przechodzenia do kolejnych stadiów rozwoju. Odżywia się wydzielinami skóry.

Powoduje świąd, przebarwienia skóry na powierzchni policzków, atakuje torebki rzęs i brwi powodując ich utratę, a także zapalenie brzegów powiek. Czasami zaatakowanej przez nużeńca osobie wypadają włosy, co bywa mylone z łysieniem plackowatym. Niemal zawsze inwazja towarzyszy trądzikowi pospolitemu i różowatemu.

„Nużeńce to duży problem medyczny. Pacjenci bywają bezradni. Pierwszy przypadek miałem kilkanaście lat temu. Zgłosiła się do mnie młoda dziewczyna, której wypadały brwi i rzęsy. Wiedziała, że to może być nużyca, ja też byłem tego zdania, ale kiedy wypisałem karteczkę do ośrodka zdrowia z prośbą o pobranie materiału do badań, została wyśmiana. Powiedziano jej, że takiej choroby nie ma, a oni nie wiedzą, jak pobrać materiał” – powiedział PAP prof. Solarz, który kieruje Zakładem Parazytologii Wydziału Farmacji z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej ŚUM w Sosnowcu.

„Nużyca jest bardzo powszechną chorobą inwazyjną, ale ze względu na skąpe objawy bywa mylona z różnego rodzaju schorzeniami dermatologicznymi o innym podłożu. Skąpe objawy powodują też, że sami nie zwracamy czasem uwagi na inwazję” – dodał naukowiec.

Jak zaznaczył, brak świadomości sprzyja rozprzestrzenianiu się nużeńca, tym bardziej, że zarazić się jest bardzo łatwo. Jaja pasożyta roznoszą się z kurzem, z prądami powietrza, przez dotykanie tych samych przedmiotów, co osoba chora, korzystanie z jej odzieży, czy grzebienia, a także podczas kontaktów seksualnych.

„Badania amerykańskie wykazały, że w Stanach Zjednoczonych w niektórych populacjach nawet blisko 100 proc. ludzi po 70. roku życia ma nużeńca. Czynnik wieku jest tu istotny, bo z wiekiem ta fauna się powiększa, a im dłużej żyjemy, tym dłuższy jest czas ekspozycji” – podkreślił prof. Solarz.

Leczenie nużycy polega na stosowaniu gorących kąpieli z dużą ilością mydła z heksachlorobenzenem. Stosuje się też balsam peruwiański, roztwory spirytusowe pirogalolu, pirokatechiny, naftolu, mieszaniny mentolowo-kamforowej oraz preparaty roztoczobójcze oparte na benzoesanie benzylu. Osoby, które miały bliski kontakt z chorym, u którego stwierdzono nużeńca, także powinny zostać przebadane.

Wzrasta w Polsce zachorowalność i umieralność na raka pęcherza. Nie radzimy sobie z tym nowotworem – mówi dr Zbigniew Jabłonowski z I kliniki Urologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

Obecny na konferencji Fundacji Watch Health Care specjalista pokreślił, że w latach 1991-2006 zachorowalność na raka pęcherza zwiększyła się w naszym kraju o 59 proc. i nadal rośnie. Co roku wykrywanych jest 6 tys. przypadków tej choroby i niedługo liczba ta zwiększy się do 7 tys.

„Jest to przede wszystkim choroba mężczyzn, głównie w wieku 65-75 lat, gdyż na raka pęcherza chorują oni czterokrotnie częściej aniżeli kobiety” – powiedział dr Jabłonowski. Na ten typ raka przypada jedna trzecia wszystkich nowotworów układu moczowo-płciowego.

Z danych jakie przedstawił wynika, że zwiększa się również umieralność na raka pęcherza. W Polsce jest pod tym względem gorzej niż w wielu innych krajach, np. w USA i Norwegii, gdzie liczba zgonów z tego powodu od kilku lat spada.

Według specjalisty, rak pęcherza jest najbardziej kosztowny w leczeniu, bardziej niż wiele innych nowotworów, takich jak rak płuca czy jelita grubego. Koszty leczenia raka płuca są dwukrotnie mniejsze.

Najczęściej stosuje się terapię oszczędzającą pęcherz. Polega ona na przezcewkowym usunięciu jedynie guza, potem chory zwykle poddawany jest chemioterapii i radioterapii. „Dzięki takiemu leczeniu 65-75 proc. pacjentów zachowuje pęcherz” – zapewniał dr Marcin Hetnał z Ośrodka Radioterapii Amethyst RTCP w Krakowie.

Dr Jabłonowski ocenił, że zbyt nisko wyceniana jest cystoskopia – badanie diagnostyczne pęcherza, podczas którego można również usunąć guza tego narządu. „Skutek tego może być taki, że ta metoda rzadziej będzie stosowana, chorym będzie się proponować inne metody, mniej dla nich korzystne” – podkreślił specjalista.

U 70 proc. chorych guz pęcherza jest jedynie powierzchniowy (nie nacieka tkanek sąsiednich). Mimo to u 90 proc. pacjentów w okresie 15 lat dochodzi do nawrotu choroby.

O takich badaniach opowie 10 maja prof. Joanna Hauser na spotkaniu w warszawskiej Szkole Wyższej Psychologii Społecznej.

Prof. Joanna Hauser z Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu będzie gościem spotkania „Wyzwania humanistyki XXI wieku” w SWPS i opowie o najnowszych badaniach genetycznych w psychiatrii. Badaczka przybliży słuchaczom, jakie choroby psychiczne można odczytać z badań DNA i jakie geny mogą się do chorób umysłowych przyczyniać. Prof. Hauser opowie też, jak do badań pacjentów psychiatrii odnoszą się ich rodziny i pracownicy służby zdrowia.

Prof. Joanna Hauser jest pracownikiem Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, specjalistką w dziedzinie genetyki w psychiatrii. Naukowo zajmuje się badaniem predyspozycji genetycznych do takich chorób jak schizofrenia, depresja, anoreksja.

Cykl „Wyzwania humanistyki XXI wieku” jest skierowany do wszystkich chętnych, m.in. psychologów klinicznych, lekarzy, psychiatrów, studentów oraz doktorantów. Spotkanie zostało zorganizowane przez Interdyscyplinarne Studia Doktoranckie SWPS. Wstęp na wykład jest wolny.

Spotkanie odbędzie się w piątek, 10 maja o godz. 17.30 przy ul. Chodakowskiej 19/31 w Warszawie.